سرطان یکی از شایعترین بیماریهای عصر حاضر است و آمارهای رسمی نشان میدهد که احتمال ابتلا به آن برای بخش قابلتوجهی از جمعیت جهان وجود دارد. طبق گزارشهای منتشرشده از سوی انجمن سرطان آمریکا، مردان در طول زندگی خود با احتمال حدود ۴۲ درصد و زنان با احتمال نزدیک به ۳۸ درصد ممکن است به یکی از انواع سرطان مبتلا شوند. این وضعیت در برخی کشورها حتی نگرانکنندهتر است؛ برای مثال در انگلستان، آمارها نشان میدهد که بیش از نیمی از مردان و نزدیک به نیمی از زنان در مقطعی از زندگی خود با سرطان مواجه خواهند شد.
بر اساس دادههای مؤسسه حمایت از بیماران سرطانی مکمیلان، تنها در سال ۲۰۱۵ حدود ۲.۵ میلیون نفر در انگلستان با سرطان زندگی میکردند. این اعداد و ارقام بهخوبی نشان میدهند که سرطان نهتنها بیماری نادری نیست، بلکه شیوع آن در حال افزایش است. همین مسئله یک پرسش اساسی را مطرح میکند: چرا انسانها به سرطان مبتلا میشوند؟ آیا سرطان مختص انسان است یا سایر موجودات زنده نیز با این پدیده روبهرو میشوند؟
سرطان؛ پیامد ناخواسته تکامل
برای یافتن پاسخ این پرسشها باید به یکی از بنیادیترین مفاهیم زیستشناسی یعنی تکامل مراجعه کرد. سرطان را میتوان نتیجهای ناخواسته از فرایند تکامل دانست. بدن انسان و بسیاری از جانوران بزرگجثه از تریلیونها سلول تشکیل شده است و همین پیچیدگی ساختاری، احتمال بروز خطا را افزایش میدهد. هرچه تعداد سلولها بیشتر و فرایندهای زیستی پیچیدهتر باشد، احتمال بروز اختلال در کنترل سلولی نیز بالاتر میرود.
برای درک بهتر اینکه چرا سرطان اصلاً بهوجود میآید، باید نگاهی دقیقتر به یکی از مهمترین فرایندهای بدن یعنی تقسیم سلولی داشته باشیم. تمام انسانها از لحظه لقاح یک اسپرم و یک تخمک آغاز میشوند و همین نقطه، شروع زنجیرهای عظیم از تقسیمهای سلولی است که در نهایت به شکلگیری یک موجود زنده کامل منجر میشود.
تقسیم سلولی؛ پایه شکلگیری بدن انسان
چند روز پس از لقاح، تخمک بارور شده شروع به تقسیم میکند و تودهای از چند صد سلول را بهوجود میآورد. این تقسیمها بهصورت منظم و دقیق ادامه پیدا میکنند تا اندامها، بافتها و سیستمهای مختلف بدن شکل بگیرند. بدن انسان در بزرگسالی از تریلیونها سلول تشکیل شده است و تقریباً تمام این سلولها حاصل تقسیمهای پیدرپی سلولی هستند.
نکته مهم این است که تقسیم سلولی در حالت طبیعی کاملاً تحت کنترل انجام میشود. سلولها تنها زمانی تقسیم میشوند که بدن به آنها نیاز داشته باشد و در بسیاری از موارد، برخی سلولها بهطور برنامهریزیشده از بین میروند تا ساختار بدن بهدرستی شکل بگیرد. این نظم و هماهنگی نقش حیاتی در سلامت بدن دارد.
مرگ برنامهریزیشده سلولی و نقش آن در سلامت
یکی از نمونههای جالب این کنترل دقیق، فرایندی به نام «خزان یاختهای» یا مرگ برنامهریزیشده سلولی است. برای مثال در دوران جنینی، زمانی که دستها و انگشتان در حال شکلگیری هستند، برخی سلولها بهصورت هدفمند خودکشی میکنند تا فضای بین انگشتان ایجاد شود. اگر این فرایند رخ ندهد، ساختار طبیعی دستها بهدرستی شکل نمیگیرد.
این مثال نشان میدهد که از بین رفتن برخی سلولها نهتنها مضر نیست، بلکه برای رشد سالم بدن ضروری است. اما مشکل زمانی آغاز میشود که این نظم دقیق برهم بخورد و سلولها بدون توجه به قوانین محدودکننده، شروع به تقسیم بیرویه کنند.
زمانی که تقسیم سلولی از کنترل خارج میشود
سرطان را میتوان نتیجه مستقیم خروج تقسیم سلولی از کنترل دانست. در این حالت، سلولها قوانین طبیعی رشد را نادیده میگیرند و بهصورت افسارگسیخته شروع به تکثیر میکنند. این سلولها نهتنها به نیازهای بدن توجهی ندارند، بلکه برای بقا و رشد بیشتر، منابع اطراف خود را نیز مصرف میکنند.
در واقع سلولهای سرطانی رفتاری شبیه به موجودات زنده مستقل از بدن پیدا میکنند. آنها هرچه سریعتر تقسیم میشوند، مواد غذایی بیشتری جذب میکنند و نسبت به سلولهای سالم اطراف خود برتری پیدا میکنند. همین ویژگیها باعث میشود که تومورهای سرطانی بهتدریج بزرگتر شوند و عملکرد طبیعی بافتها و اندامها را مختل کنند.
تفاوت تقسیم سلولی سالم و سرطانی
در تقسیم سلولی سالم، مکانیسمهای کنترلی متعددی وجود دارد که سرعت و زمان تقسیم را تنظیم میکنند. سلولها تنها در شرایط خاص و با دریافت سیگنالهای مشخص وارد چرخه تقسیم میشوند. اما در تقسیم سلولی سرطانی، این سیگنالها نادیده گرفته میشوند و سلول بدون توقف به تقسیم ادامه میدهد.
به بیان ساده، سرطان همان از دست رفتن کنترل بر رفتار سلولهاست. سلول بالغ سالم دائماً تحت نظارت سیستمهای کنترلی بدن قرار دارد، اما سلول سرطانی از این نظارت خارج میشود و مسیری مستقل و مخرب را در پیش میگیرد.
نقش جهشهای ژنتیکی در شکلگیری سرطان
یکی از عوامل اصلی ایجاد این بینظمی، جهش در ژنهای کنترلکننده تقسیم سلولی است. ژنهایی مانند p53 نقش بسیار مهمی در نظارت بر سلامت سلولها و جلوگیری از تقسیم سلولهای آسیبدیده دارند. زمانی که چنین ژنهایی دچار جهش شوند، سلول توانایی تشخیص خطاهای خود را از دست میدهد و ممکن است بهصورت غیرقابلکنترل شروع به تکثیر کند.
با این حال، بدن انسان کاملاً بیدفاع نیست. سیستمهای حفاظتی متعددی در بدن وجود دارد که وظیفه آنها شناسایی و نابود کردن سلولهای جهشیافته است. این مکانیسمها حاصل میلیونها سال تکامل هستند و در بیشتر مواقع عملکرد بسیار مؤثری دارند.
چرا با وجود این مکانیسمها باز هم سرطان ایجاد میشود؟
اگرچه سیستمهای دفاعی بدن در اغلب موارد سلولهای غیرطبیعی را از بین میبرند، اما این سیستمها بینقص نیستند. گاهی برخی سلولهای جهشیافته موفق میشوند از این نظارت فرار کنند و به حیات خود ادامه دهند. در چنین شرایطی، این سلولها فرصت پیدا میکنند تا تکثیر شوند و بهتدریج یک تومور سرطانی را شکل دهند.
در واقع، سرطان نتیجه تعادل شکنندهای است میان پیچیدگی بدن، تعداد بسیار زیاد سلولها و محدودیتهای سیستمهای کنترلی. هرچه عمر طولانیتر و تعداد تقسیمهای سلولی بیشتر باشد، احتمال بروز خطا نیز افزایش پیدا میکند. به همین دلیل است که سرطان بیشتر در سنین بالاتر دیده میشود.
سوالات متداول:
آیا همه تومورها سرطانی هستند؟
خیر، همه تومورها الزاماً سرطانی نیستند. تومور به هر توده غیرطبیعی از سلولها گفته میشود، اما تنها زمانی سرطانی محسوب میشود که سلولها بهصورت کنترلنشده رشد کنند و توانایی تهاجم به بافتهای اطراف یا گسترش به سایر نقاط بدن را داشته باشند.
چرا تقسیم سلولی گاهی از کنترل خارج میشود؟
تقسیم سلولی معمولاً تحت نظارت ژنها و مکانیسمهای کنترلی دقیق انجام میشود. زمانی که این ژنها دچار جهش شوند یا سیستمهای نظارتی بدن بهدرستی عمل نکنند، سلول ممکن است بدون توقف تقسیم شود و زمینه شکلگیری تومور سرطانی فراهم گردد.
آیا سرطان فقط بهدلیل عوامل محیطی ایجاد میشود؟
عوامل محیطی مانند سیگار، آلودگی هوا یا اشعهها نقش مهمی دارند، اما تنها علت سرطان نیستند. بخشی از سرطانها بهدلیل خطاهای طبیعی در تقسیم سلولی و افزایش سن ایجاد میشوند، حتی بدون تماس مستقیم با عوامل بیرونی.
چرا با افزایش سن احتمال ابتلا به سرطان بیشتر میشود؟
با افزایش سن، تعداد تقسیمهای سلولی در بدن بیشتر میشود و بهتبع آن احتمال بروز جهشهای ژنتیکی افزایش مییابد. همچنین کارایی سیستمهای ترمیم و دفاعی بدن بهمرور کاهش پیدا میکند و این شرایط، احتمال شکلگیری سلولهای سرطانی را بالا میبرد.
آیا بدن همیشه میتواند سلولهای سرطانی را از بین ببرد؟
بدن انسان مکانیسمهای دفاعی بسیار قدرتمندی برای شناسایی و نابود کردن سلولهای غیرطبیعی دارد. با این حال این سیستمها صددرصد بینقص نیستند و گاهی برخی سلولهای جهشیافته موفق میشوند از این نظارت فرار کرده و به رشد خود ادامه دهند.
جمعبندی بخش اول
در این بخش دیدیم که سرطان پدیدهای تصادفی یا کاملاً خارجی نیست، بلکه ریشه در بنیادیترین فرایندهای زیستی بدن دارد. تقسیم سلولی که عامل رشد، ترمیم و بقای ماست، در صورت خروج از کنترل میتواند به یکی از خطرناکترین بیماریها منجر شود. درک این واقعیت، پایهای مهم برای شناخت بهتر سرطان و روشهای پیشگیری و درمان آن است؛ موضوعی که در بخشهای بعدی بهصورت عمیقتر به آن پرداخته خواهد شد.
