موضوع نازایی از آن دست مسائلی است که اغلب زوجها دیر یا زود با آن روبهرو میشوند؛ گاهی فقط در حد یک نگرانی ذهنی و گاهی بهعنوان یک مشکل واقعی پزشکی. در سالهای اخیر، بهویژه در حدود پانزده سال گذشته، نازایی بیش از هر شاخه دیگری از پزشکی در رسانههای عمومی ایران مطرح شده است. از تلویزیون و رادیو گرفته تا روزنامهها و مجلات، بارها و بارها درباره روشهایی مانند آیویاف و میکرواینجکشن صحبت شده و همین باعث شده بسیاری از مردم این مفاهیم تخصصی را با همان اصطلاحات فرنگی بشناسند، بیآنکه درک روشنی از اصل مسئله نازایی داشته باشند.
در چنین فضایی، طبیعی است که بیماران از پزشک خود درباره موضوعاتی مانند سلولهای بنیادی نیز سؤال کنند؛ موضوعاتی که عملاً ارتباط مستقیمی با نازایی ندارند. این حجم از اطلاعات، هرچند در ظاهر مفید است، اما باعث شده بسیاری از پرسشهای ساده و پایهای زوجها بیپاسخ بماند. هدف از این نوشته، روشن کردن مسئله نازایی و شیوه تشخیص و برخورد با آن، آن هم بر اساس امکانات واقعی و موجود در ایران امروز، به سادهترین و شفافترین شکل ممکن است.
تعریف نازایی از نگاه پزشکی
اولین و شاید مهمترین سؤالی که در ذهن هر زوج شکل میگیرد این است که آیا ما بچهدار خواهیم شد یا نه. برای پاسخ به این سؤال، ابتدا باید بدانیم اصلاً چه زمانی میگوییم یک زوج دچار نازایی هستند. از نظر علمی، تعریف نازایی ساده است: اگر در یک زوج، پس از یک سال رابطه جنسی منظم و بدون پیشگیری، بارداری رخ ندهد، نازایی مطرح میشود.
اما همین تعریف ساده، وقتی بدون توضیح و از طریق رسانهها مطرح میشود، میتواند سوءتفاهمهای زیادی ایجاد کند. بسیاری از مردم بهحق میپرسند چرا یک سال؟ چرا نه شش ماه، نه دو سال یا حتی نه دو ماه؟ آیا این به آن معناست که زوجی که سه ماه از ازدواجشان گذشته و هنوز باردار نشدهاند، نباید به پزشک مراجعه کنند و باید صرفاً صبر پیشه کنند؟
رسانه جای پزشک را نمیگیرد
یکی از مشکلات اساسی اینجاست که گاهی مردم ناخودآگاه رسانه را جای پزشک مینشانند. در حالی که تلویزیون، رادیو یا روزنامه فقط نقش واسطه را دارند و هرگز نمیتوانند جای معاینه، شرححال دقیق و بررسی فردی را بگیرند. همانطور که زخم معده از پشت تلویزیون درمان نمیشود و کمردرد با یک توصیه عمومی روزنامهای خوب نخواهد شد، نازایی هم موضوعی نیست که بتوان برای همه زوجها یک نسخه یکسان پیچید.
پزشک تنها زمانی میتواند به زوجی بگوید «فعلاً صبر کنید» که آنها را دیده باشد، سؤالات لازم را پرسیده و معاینات اولیه را انجام داده باشد. ممکن است زوجی تنها سه ماه از تصمیمشان برای بچهدار شدن گذشته باشد و واقعاً هیچ عامل نگرانکنندهای وجود نداشته باشد؛ در این شرایط، توصیه به صبر کاملاً منطقی است. اما این قاعده همیشه و برای همه صادق نیست.
چه زمانی صبر کردن اشتباه است؟
گاهی حتی در همان اولین مراجعه، مشخص میشود که صبر کردن معنایی ندارد. برای مثال، اگر مرد در نوجوانی جراحیای روی بیضهها انجام داده باشد، احتمال وجود مشکل در باروری او کم نیست و باید از همان ابتدا بررسیها را آغاز کرد. یا در مورد خانمی که علائم اختلالات هورمونی دارد؛ مثل نامنظمی قاعدگی، پرمویی یا اضافهوزن، احتمال اختلال در تخمکگذاری مطرح میشود. در چنین شرایطی، چند ماه صبر کردن تغییری در اصل مسئله ایجاد نمیکند و فقط زمان را از دست میدهد.
نمونه دیگر، خانمی است که در سنین بالاتر، مثلاً ۳۸ سالگی، ازدواج کرده است. امروزه ازدواج در سنین بالا پدیدهای شایع در سراسر دنیاست. در این حالت، حتی اگر یک ماه پس از ازدواج برای باردار نشدن مراجعه کند، منطقی است که بررسیها بدون تأخیر انجام شود؛ چرا که زمان در باروری نقش تعیینکنندهای دارد.
نگرانی هم دلیل مراجعه است
حتی اگر هیچکدام از این عوامل وجود نداشته باشد، باز هم نگرانی زوج نباید نادیده گرفته شود. اگر زوجی پس از چند ماه تلاش برای بارداری دچار اضطراب شدهاند و نگراناند که شاید بچهدار نشوند، مراجعه به متخصص و انجام بررسیهای اولیه کاملاً کار درستی است. اطمینان خاطر یا تشخیص زودهنگام، هر دو ارزشمند هستند.
چرا عدد یک سال معیار قرار گرفته است؟
با همه این توضیحات، این سؤال همچنان باقی میماند که چرا در پزشکی عدد یک سال بهعنوان معیار نازایی در نظر گرفته میشود، نه دو ماه و نه دو سال. این معیار بر اساس آمار و احتمال بارداری طبیعی تعیین شده است. بخش قابل توجهی از زوجهای سالم، ممکن است در چند ماه اول باردار نشوند اما طی یک سال، بدون هیچ مداخلهای به بارداری برسند. به همین دلیل، یک سال بهعنوان مرز تشخیصی انتخاب شده است، نه بهعنوان یک دستورالعمل خشک و غیرقابل انعطاف برای همه.
جمعبندی این است که نازایی یک مفهوم نسبی و وابسته به شرایط فردی هر زوج است. نه میتوان با شنیدن یک برنامه تلویزیونی تصمیم گرفت که حتماً باید یک سال صبر کرد و نه میتوان بدون بررسی، هر تأخیری را نازایی دانست. مراجعه به پزشک، حتی زودتر از یک سال، در بسیاری از موارد اقدامی منطقی و آگاهانه است.
سوالات متداول:
آیا نازایی فقط مشکل خانمهاست؟
خیر. نازایی میتواند به دلایل زنانه، مردانه یا ترکیبی از هر دو باشد. در بسیاری از موارد، عامل مردانه بهتنهایی یا همراه با عوامل زنانه نقش دارد، به همین دلیل بررسی هر دو نفر ضروری است.
بعد از چند ماه تلاش برای بارداری باید نگران شد؟
در اغلب زوجهای جوان و سالم، نگران نشدن تا حدود یک سال طبیعی است. اما اگر سن بالا باشد، سابقه بیماری یا جراحی وجود داشته باشد یا علائم غیرطبیعی دیده شود، حتی بعد از چند ماه هم مراجعه به پزشک منطقی است.
آیا استرس میتواند باعث نازایی شود؟
استرس شدید و طولانیمدت میتواند بهطور غیرمستقیم بر باروری تأثیر بگذارد، مثلاً با ایجاد اختلالات هورمونی یا کاهش کیفیت روابط زناشویی. با این حال، استرس بهتنهایی معمولاً علت اصلی نازایی محسوب نمیشود.
آیا نامنظمی قاعدگی نشانه نازایی است؟
نامنظمی قاعدگی میتواند نشانه اختلال در تخمکگذاری باشد که یکی از علل شایع نازایی در خانمهاست. البته هر نامنظمی به معنای نازایی قطعی نیست، اما حتماً نیاز به بررسی دارد.
آیا همه زوجهای نابارور به آیویاف نیاز دارند؟
خیر. بسیاری از زوجها با درمانهای سادهتر مانند دارودرمانی یا اصلاح سبک زندگی باردار میشوند. روشهایی مثل آیویاف معمولاً زمانی مطرح میشوند که روشهای سادهتر مؤثر نباشند.
